O‘zbekistonda keng ko‘lamli “Xalqchil IPO” (Initial Public Offering – birlamchi ommaviy joylashtirish) dasturi ishga tushirildi, ushbu dastur doirasida aholiga ayrim davlat kompaniyalarining aksiyalarini sotib olish imkoniyati taqdim etilmoqda.   

“Xalqchil IPO” dasturida ishtirok etish orqali O‘zbekiston fuqarolari quyidagi ikki usul yordamida o‘z daromadlarini oshirish imkoniyatiga ega bo‘ladilar: 

• Birinchi usul – sotib olingan kompaniyalarning aksiyalari bo‘yicha dividendlarga ega bo‘lish;
• Ikkinchi usul  – kelgusida aksiyalarning narxlari oshgan taqdirda, fond birjasida aksiyalarni sotishdan daromad olish.

Shubhasiz, IPO o‘tkazayotgan kompaniyalarning aksiyalarini sotib olishda daromadlilikka erishish kafolatlanmaydi va bu narsa ma’lum tavakkalchiliklarni o‘z ichiga oladi (kompaniya kelgusida dividendlar to‘lash uchun zarur bo‘lgan daromadga ega bo‘lishini xuddi fond bozorida aksiyalar narxining o‘zgaruvchanligini oldindan aniqlash mushkulligi singari kafolatlay olmaydi). Shu bilan birga, “Xalqchil IPO” dasturi fuqarolarga minimal boshlang‘ich summa bilan ham sarmoya kiritishni boshlash uchun noyob imkoniyat yaratadi.
 

Shuni ta’kidlash joizki, 2023 yilning 1 oktyabridan boshlab, davlat ulushi 50 foiz va undan yuqori bo‘lgan korxonalarning aksiyalari fond bozorida ommaviy taklif qilish orqali joylashtirilgandan so‘ng mazkur korxonalar sof foydasining kamida 30 foizi (ayrim korxonalarning esa –50 foizdan ¹ kam bo‘lmagan sof foydasi) kamida yetti yil ² davomida dividend to‘lashga yo‘naltiriladi. Shu yo‘sinda, aksiyadorlarga ushbu korxonalar aksiyalarini sotib olishda, agar kompaniya faoliyati ko‘rsatilgan muddatda daromad keltirgan taqdirda, dividendlar olish kafolatlanadi.
“Xalqchil IPO” dasturi doirasida aksiyalarni sotib olayotganda, fuqarolar zimmasiga qanday soliq majburiyatlari yuklatiladi? Quyida ayni shu yo‘nalishda eng ko‘p uchraydigan savollarga to‘xtalib o‘tamiz: 

1) Fond birjasida aksiyalarni sotishda O‘zbekiston Respublikasi rezidenti bo‘lgan jismoniy shaxslarda soliq majburiyatlari yuzaga keladimi?

Amaldagi qonun hujjatlariga muvofiq fond birjasida emissiyaviy qimmatli qog‘ozlarga doir bitimlar tuzilganda belgilangan tartibda yig‘im to‘lanadi. Sotuvchining, shu jumladan, O‘zbekiston Respublikasi norezidentining tuzilgan bitim bo‘yicha daromadlariga yuridik shaxslardan olinadigan foyda solig‘i va jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig‘i solinmaydi ³.
Aksiya emissiyaviy qimmatli qog‘oz hisoblanadi. Jismoniy shaxslar fond birjasida aksiyalarni sotishda qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda bitim summasining 0,01 foizi miqdorida yig‘im to‘laydilar. Bunda tuzilgan bitim bo‘yicha olingan daromadlar jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig‘iga tortilmaydi.
 

2) Jismoniy shaxslar – O‘zbekiston Respublikasi rezidentlari tomonidan olingan dividendlar daromad solig‘iga tortiladimi?

Aholi tomonidan qimmatli qog‘ozlarga sarmoya kiritilishini rag‘batlantirish maqsadida 2022 yil 1 apreldan 2028 yil 31 dekabrgacha bo‘lgan davrda jismoniy shaxslar – O‘zbekiston Respublikasi rezidentlari va norezidentlarining aksiyalari bo‘yicha dividendlar shaklida hisoblangan daromadlar daromad solig‘idan ozod qilinadi.⁴  2028 yil 31 dekabrgacha hisoblangan dividendlarni oladigan jismoniy shaxslar ushbu daromadlar bo‘yicha soliq to‘lashdan ozod qilinadilar.

Imtiyozli muddat tugaganidan keyin ko‘rsatilgan daromadlar qonun hujjatlarida belgilangan tartibda soliqqa tortiladi.

3) Fond birjasida aksiyalarni sotib olish istagida bo‘lgan jismoniy shaxslar - O‘zbekiston Respublikasi rezidentlari uchun qanday soliq imtiyozlari mavjud? 

Amaldagi qonun hujjatlariga muvofiq jismoniy shaxslarga quyidagi soliq imtiyozlari taqdim etiladi:

• aksiyalar ommaviy joylashtirilganda, korxona xodimlarining ushbu korxonalar xodimlarining aksiyalarga egalik qilish rejasi doirasida aksiyalarni sotib olishga yo‘naltirilgan oylik ish haqi va unga tenglashtirilgan to‘lovlardan oshmaydigan mablag‘lari soliqqa tortilmaydi; 
• soliq to‘lovchilarning mahalliy fond bozorida chiqarilgan qimmatli qog‘ozlarni sotib olish uchun individual investitsiya hisobvarag‘iga yo‘naltiriladigan ish haqi va boshqa daromadlarining bir qismi quyidagi shartlarda soliqqa tortilmaydi:
  - soliq davri davomida eng kam ish haqining jami yuz baravarigacha bo‘lgan miqdorda;
  - shartnomaning amal qilish muddati boshlangan kundan boshlab o‘n ikki oy ichida bir martalik to‘lovlarni qaytarmaslik sharti bilan va to‘lovlarni o‘smaydigan tartibda to‘lashda. Ushbu bandning shartlari buzilgan yoki shartnoma muddatidan oldin bekor qilingan va pul mablag‘lari to‘liq yoki qisman qaytarilgan taqdirda, qaytarilgan mablag‘lar to‘lov manbasida soliqqa tortiladi.

Misol: Kompaniyaning xodimi shaxsiy investitsiya hisobvarag‘ini ochdi. Xodim keyingi 2 yil davomida har oyda 2 million so‘m miqdoridagi pul mablag‘ini shaxsiy investitsiya hisobvarag‘iga o‘tkazishni rejalashtiradi. Quyidagi shartlarga amal qilinayotganligi uchun ko‘rsatilgan miqdor soliqqa tortilmaydi:

• soliq davri (kalendar yili) davomida o‘tkazilgan summa - 24 million so‘m - eng kam ish haqining yuz baravaridan oshmaydi (2023 yil 1 dekabrdan eng kam ish haqi oyiga 1 050 000 so‘mni, 2024 yil 1 oktyabrdan esa oyiga - 1 155 000 so‘mni tashkil etadi);
• summalar har oyda oshmaydigan tartibda o‘tkaziladi (har bir keyingi to‘lov avvalgisidan oshmaydi).
• Bundan tashqari, agar ko‘rsatilgan xodim shartnomani muddatidan oldin bekor qilishga va/yoki investitsiya hisobvarag‘idagi pul mablag‘larini qisman qaytarishga qaror qilsa, qaytarilgan mablag‘lar qonun hujjatlarida belgilangan tartibda to‘lov manbasida (investitsiya brokerida) soliqqa tortiladi.

¹ Davlat ulushlari “O‘zbekiston Respublikasi Milliy investitsiya fondi” AJ ustav kapitalini shakllantirish uchun beriladigan korxonalar va tijorat banklari ro‘yxatiga kiritilgan korxonalar.

² O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023 yil 2 sentyabrdagi “Kapital bozorini rivojlantirishning qo‘shimcha chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ–291-sonli qarori.

³ “Qimmatli qog‘ozlar bozori to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Qonunining 16-moddasi, O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksining 378-moddasi.

⁴ O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 17.01.2022 y. PQ-90-son "Kapital bozorini qo‘llab-quvvatlashning samarali mexanizmlarini joriy etishga doir qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida"gi Qarori.